व्यसन : एक आत्मघातकी प्रवृत्ती

व्यसन म्हणजे माणसाच्या जीवनाचा हळूहळू नाश करणारी एक अदृश्य आग आहे. ही आग प्रथम छोट्या ठिणगीसारखी दिसते, पण जसजशी ती पेट घेत जाते, तसतसे माणसाचे सर्वस्व होरपळून जाते. अन्न, वस्त्र, निवारा या मूलभूत गरजांपेक्षा काही लोकांसाठी दारू, तंबाखू, सिगारेट, मांसाहार आणि इतर व्यसने अधिक महत्त्वाची होतात. व्यसनामुळे केवळ एखाद्या व्यक्तीचेच नव्हे, तर संपूर्ण कुटुंबाचे जीवन उध्वस्त होते. यावर संत गाडगे बाबांसारख्या महापुरुषांनी विशेष लक्ष घातले होते. त्यांनी समाजप्रबोधनाच्या माध्यमातून व्यसनमुक्तीची चळवळ उभी केली.

चवीच्या दृष्टीने ठणाणा असलेल्या व्यसनाच्या आहारी का जातो. हा खरोखर कोड्यात टाकणारा प्रश्न म्हणावा लागेल. बेलगाम आणि अनावर इंद्रियांना शरण जाण्याची वृत्ती, संस्कारसंपन्न मनाचा अभाव, चंचल आणि अधःपतनाकडे झेपावणारे कमकुवत मन, रूढी, परंपरा आणि संकेत म्हणून केला जाणारा आचार, व्यसनांचा अनुभव घेऊन त्यात असणारी गंमत पाहण्यासाठी उत्सुक असलेली कुतूहलभावना आणि सलणाऱ्या दुःखाचे विस्मरण व्हावे यासाठी माणूस एखाद्या व्यसनाला बिलगतो. पण गंमत अशी, की व्यसन करूनही सलणारे दुःख कमी होत नाही. खेड्यातला अडाणी माणूस ढोरासारखा राबूनही कर्जाच्या ओझ्याखाली पार गाडला जातो. अनेकदा, त्याला अर्धवट उपाशी राहावे लागते. कुजलेले छप्पर, वयात आलेल्या मुलीचा विवाह, आजारी म्हातारीच्या औषधपाण्याचा खर्च, लक्तरात वावरणारी बायको आणि तळाला गेलेले धान्याचे पोते अशा काळज्या-विवंचना त्याला जाळत असतात, चारी दिशांनी घेरतात. या साऱ्यांचे क्षणकाल तरी विस्मरण व्हावे, या विवंचनेच्या अग्नीतून बाहेर पडावे, रिक्त मनाने मुक्त श्वास घ्यावा, यासाठी तो दारूचा प्याला ओठाशी लावतो.

मनुष्य सहजपणे व्यसनाच्या जाळ्यात अडकतो, यामागे अनेक मानसिक आणि सामाजिक कारणे असतात.

1. दुःख आणि असहाय्यता: गरिबी, कर्जबाजारीपणा, बेरोजगारी, संसारातील तणाव, भोगाव्या लागणाऱ्या संकटांपासून थोड्या वेळापुरते दूर जाण्यासाठी अनेक जण व्यसनाची वाट धरतात.
2. संस्कृती आणि परंपरा: काही ठिकाणी दारू पिणे प्रतिष्ठेचे लक्षण मानले जाते. विशेषतः काही समारंभांमध्ये दारू पिणे हे ‘रूढी’ म्हणून स्वीकारले जाते.
3. बोलबच्चन प्रवृत्ती: समाजात अनेकदा असे लोक आढळतात, जे स्वतः व्यसनी असून इतरांना प्रवचन देतात. अशा ढोंगी माणसांचा समाजावर नकारात्मक प्रभाव पडतो.
4. गोंधळलेली जीवनशैली: कोणत्याही उद्दीष्टाशिवाय, दिशाहीन जीवन जगणारे लोक सहजपणे व्यसनाच्या आहारी जातात.

गाडगेबाबा आणि त्यांची व्यसनमुक्ती चळवळ

संत गाडगेबाबांनी व्यसनमुक्त समाज हेच आपले ध्येय मानले. त्यांनी अनेक गावांमध्ये जाऊन व्यसनमुक्तीची कीर्तने केली. त्यांच्या कीर्तनांचा आशय थेट, प्रभावी आणि वास्तवदर्शी असायचा. त्यांनी लोकांना प्रामाणिकपणे सांगितले –

"तुम्ही मांस, मद्य आणि मैथुन या तिन्ही गोष्टींच्या आहारी गेलात तर तुमचा आणि तुमच्या कुटुंबाचा नाश अटळ आहे."

गाडगेबाबांनी अनेक व्यसनी लोकांचे उदाहरण देऊन त्यांच्यावर होणारे परिणाम समाजासमोर मांडले. त्यांच्या या प्रबोधनामुळे अनेक मद्यपींनी आपले व्यसन सोडले.

गाडगेबाबांनी स्वतः समाजसेवेचे लोकोत्तर व्यसन अंगी बाणवून घेतले होते. त्यांच्या या लोकोत्तर पौष्टिक व्यसनामुळे हजारो मद्यपी सन्मार्गावर आले. निष्काम सेवेच्या वाटेवरून ते सुखाचे स्वामी बनले. या प्रकारचे समाजपरिवर्तन अगदी क्वचित पाहावयास मिळते. आज तर नाहीच नाही. रात्री ढोसलेल्या दारूचा वास ज्याच्या तोंडाचा दुपारपर्यंत गेलेला नसतो, असा मान्यवर लोकांना 'दारू पिऊ नका. ती पूर्णतः सोडून द्या.' असा उपदेश करतो, तेव्हा ते श्रोते आधी पोटभर हसून घेतात आणि नंतर खिशातली बाटली पोटात 'सोडून' देतात. 'सोडून देण्याचा' त्यांनी घेतलेला अर्थ हा असा असतो. या जमान्याला तो तसा सुसंगतच म्हणावा लागेल. माणसाला जडलेले कोणतेही व्यसन हे नजर खेचून घेणाऱ्या एखाद्या ठिणगीसारखे असते. प्रथमदर्शनी ठिणगी दिसते आकर्षक, पण ती ठिणगीच अरण्याला भस्मसात करू शकते. पशुपक्ष्यांना पोरके बनवते. पानाफुलांची राख करते. ओले-सुके, भले-बुरे... सारे जाळून टाकते. व्यसनाचे तसेच असते. ते आधी मोहक वाटते; नंतर ते दाहक बनते. आधी ते ओढ निर्माण करते, नंतर ते व्यसनी माणसाला फरफटत ओढून नेते. आधी ते अमृत बनून ओठांवर रेंगाळते; नंतर ते जहर बनून पोटात शिरते. एखाद्या मायावी राक्षसाने रमणीचे रूप घ्यावे नि गळ्यात पडल्यावर गळा फोडावा; तसे या व्यसनाचे असते. त्यामुळे अब्रू जाते, वित्त जाते, प्रकृती नासते. कुटुंब उघड्यावर पडते - बाबांनी हा विचार आपल्या कीर्तनांतून अनेक वेळा सांगितला. त्यावरचा एक उपाय म्हणून त्यांनी व्यसनी माणसाची मुले पोलीस झाली तर थोडाफार पायबंद बसेल असे एका कीर्तनात सांगितले होते. ते दारूमुळे उद्ध्वस्त झालेल्या माणसांची उदाहरणे द्यायचे आणि त्याचा बऱ्यापैकी परिणाम व्हायचा. तो माणूस निकामी कसा होतो हेही परिणामकारक रीतीने सांगायचे.

व्यसनामुळे होणारे दुष्परिणाम

1. आरोग्याचा ऱ्हास: दारू, गुटखा, तंबाखू यामुळे यकृत, फुफ्फुसे आणि हृदयाचे विकार होतात.
2. संपत्तीचा नाश: व्यसनासाठी पैसे खर्च करताना लोक घरातील मौल्यवान वस्तू विकतात, कर्ज घेतात आणि शेवटी उध्वस्त होतात.
3. कौटुंबिक तणाव: व्यसनी माणूस केवळ स्वतःचेच नुकसान करत नाही, तर आपल्या कुटुंबाचेही आयुष्य नरक बनवतो. घरात तणाव, भांडणे, मारझोड वाढते.
4. सामाजिक पत कमी होते: व्यसनी व्यक्ती हळूहळू समाजात अवहेलनेस पात्र ठरते. तिच्यावर कोणाचाही विश्वास राहत नाही.

व्यसनमुक्तीचे उपाय आणि उपाययोजना

1. प्रबोधन आणि शिक्षण: लहानपणापासूनच मुलांना व्यसनाचे दुष्परिणाम शिकवले गेले पाहिजेत.
2. व्यसनमुक्ती केंद्रे: गावोगावी व्यसनमुक्ती केंद्रे उघडली पाहिजेत, जिथे व्यसन सोडण्यासाठी मदत केली जाईल.
3. संतांचा वारसा पुढे नेणे: गाडगेबाबा, महात्मा गांधी, विनोबा भावे यांसारख्या थोर व्यक्तींनी व्यसनमुक्तीचा जो संदेश दिला, तो समाजात रुजवला पाहिजे.
4. सकारात्मक छंद जोपासणे: खेळ, वाचन, संगीत यांसारख्या सृजनशील गोष्टींकडे माणसाचे लक्ष केंद्रित केल्यास तो व्यसनाच्या मार्गावर जाणार नाही.

व्यसन म्हणजे माणसाच्या जीवनातील एक अंधारलेली वाट. त्या वाटेवर जो चालतो, तो विनाशाच्या खाईत पडतो. गाडगे बाबांसारख्या संतांनी या अंधारलेल्या वाटेवर समाजाला प्रकाश दाखवला. त्यांच्या शिकवणुकीचा आजही उपयोग होऊ शकतो. जर प्रत्येकाने ठरवले की आपण स्वतः व्यसनमुक्त राहू आणि इतरांनाही त्यासाठी प्रेरित करू, तर आपण एक आरोग्यसंपन्न, प्रगत आणि सुसंस्कृत समाज घडवू शकतो.

---

 

- राजू ठोकळ 

संदर्भ : प्रा.द.ता.भोसले, लोकोत्तर गाडगेबाबा : जीवन आणि कार्य, ग्रंथाली प्रकाशन, सहावी आवृत्ती 2023